Geschiedenis H. Jacobus de Meerdere kerk

Geschiedenis H. Jacobus de Meerdere kerk

In 1606 of 1607 werd de rooms-katholieke statie van Uithuizen gesticht. De statie werd toegewijd aan de H. Jacobus de Meerdere, een van de apostelen van Jezus. Het woord statie is afgeleid van het Latijnse woord statio en betekent standplaats (van een missionaris). Nederland was tot het herstel van de bisschoppelijke hiërarchie in 1853 officieel zendingsgebied, omdat in de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden (11581-1795) het rooms-katholicisme formeel niet was toegestaan. Vanaf de 17e eeuw kreeg de statie aan de Achterweg (de huidige Schoolstraat) de beschikking over een eigen gebouw voor bijeenkomsten. In 1823 werd een eenvoudige kerk gebouwd, waarschijnlijk was dat op dezelfde plek.

In 1855 werd de statie een parochie en ging men denken aan de bouw van een grotere kerk. Op 12 maart 1857 kocht het toenmalig kerkbestuur een leegstaande woning met kuiperij van de familie Holstein op 1.60 hectare grond aan de Hoofdstraat West voor ƒ 5 000,--. Eind 1857 werd aan architect Johan Franciscus Scheepers (1818-1886) te Groningen de opdracht gegeven een ontwerp te leveren voor een klassiek-gotische kruisbasiliek in stucadoors-gotische trant met ingebouwde toren. Deze toren is van de grond af opgebouwd, niet meer een houten dakkoepeltje zoals dat tot dan toe gebruikelijk was. In de verhoudingen van de toren is nog te zien dat hij van zo’n geveltorentje afstamt: Scheepers had de toren zo ontworpen, dat de gevel ook zonder de toren toonbaar zou zijn. De bouwkosten vergden een in die dagen ongekend bedrag van ƒ 43 500,--. Op 13 september 1861 werd de kerk door Mgr. A.J. Schaepman, aartsbisschop te Utrecht, gewijd. In stad en provincie Groningen was de Uithuizer Heilige Jacobus de Meerdere kerk het eerste grote neogotische kerkgebouw dat gebouwd werd na het herstel van de bisschoppelijke hiërarchie.

Na 1861 begon men de kerk stapsgewijs in te richten met kostbare stukken uit beroemde ateliers in Nederland, zoals het hoofdaltaar uit 1873 van atelier Friedrich Wilhelm Mengelberg te Utrecht, kruiswegstaties uit 1880 van atelier Eugène de Fernelmont te ’s-Hertogenbosch, een orgel uit 1905 van Maarschalkerweerd te Utrecht en tenslotte het grote en rijk gebrandschilderde glas-in-loodraam uit 1907 in de torengevel van Frans Nicolas te Roermond.

In 1895 werd door architect Gerhardus te Riele uit Deventer de koorsluiting aan de zuidzijde van de kerk gerestaureerd. De hoge muur nissen werden verwijderd, de koorvensters werden naar beneden doorgetrokken en er werd een eenvoudige tracering (stenen versiering in geometrische patronen in het boogwerk) in de ramen aangebracht. De kapitelen met de gewelfaanzetten werden verlaagd en het koor werd opnieuw beschilderd door decoratieschilder Johann Everhard Rubenkamp uit Wehl. Deze beschildering behoorde tot de rijkste van haar soort in de provincie Groningen. In 1938 is de wandpolychromie onder een sauslaag weggewerkt.

In 1958/1959 werd overgegaan tot modernisering. De zware bundelpijlers werden vervangen door dunne stalen kolommen, alle decoraties werden teniet gedaan, het kostbare altaar van Mengelberg en de rijkelijk met houtsnijwerk gedecoreerde preekstoel aan de voorste linker pilaar werden verwijderd. De in patroon gelegde gekleurde vloertegeltjes werden vervangen door een vloer van grote marmeren tegels. Aan de buitenzijde werden versierende elementen vereenvoudigd of verwijderd (o.a. de sierrand onder langs de dakgoten).

Sinds 1976 is de kerk een monument. In het kader van een onderhoudsbeurt in 1989 kregen de gewelfbogen en kapitelen weer afzettingen in een hoofdzakelijk donkerrode kleur, zoals in het oorspronkelijk interieur.

Op 10 maart 1943 roofde de Duitse bezetter de luidklok; deze werd na 1945 niet teruggevonden. Er hangen nu twee nieuwe klokken in de toren, in 1948 vervaardigd door dezelfde firma Van Bergen, inmiddels gevestigd te Heiligerlee. De kleine klok draagt het opschrift: Gerardus Massam vocat (Gerardus roept de massa). Dit verwijst naar Gerardus Massa, die van 1920 tot aan zijn overlijden in 1953 pastoor van de parochie was.

Rechts van de opgang naar het altaar in de Jozefkapel staat een bijzonder rijk gedetailleerd Golgotha-reliëf uit zandsteen. Het stuk uit 1554 is het oudste in de kerk en laat de kruisiging van Jezus zien. Het is niet bekend hoe de parochie in het bezit van dit reliëf is gekomen. Het heeft lang in een inmiddels afgebroken kapelletje aan het pad naar het kerkhof gestaan en is in 1970 naar de kerk verplaatst. Het reliëf staat op een latei die vroeder een plaats boven de ingang van het kapelletje had. Op deze latei is een banderol te zien met twee wapenschildjes, links met een lelie, rechts met een kruis. Deze schildjes worden vaker gezien, en wel in relatie tot de Johannieter commanderij (klooster) Wijtwerd, reden om aan te nemen dat het reliëf uit dit klooster afkomstig is. Klooster Wijtwerd heeft ten zuiden van Usquert gestaan en is in 1587 door de Spanjaarden verwoest.

Het opschrift op de banderol luidt:

                Attende et videte si est dolor sicut dolor meus (Aanschouwt en ziet of er een smart is gelijk

                mijn smart)

Hiere primo – afkomstig van ”hieremite lamentationum in primo capitulo” (Klaagliederen van Jeremia, 1e hoofdstuk) Anno MVcLIIII (in het jaar 1554)

De doopvont is van natuursteen, met een gehamerd koperen deksel. De doopvont is geschonken bij de inrichting van de kerk. In de rand staat: Baptizam tes eos in nomine Patris et Filii et Spiritus Sanctus(dopende hen in de naam van de Vader en de Zoon en de Heilige Geest). Het oorspronkelijke deksel is in 1958/1959 vervangen door het huidige.

Onder de vloer bij de doopvont is een kistje met koperen naamplaat begraven, waarin zich de stoffelijke resten van pastoor d’Andrée bevinden. Hij was begraven in de oude kerk aan de Achterweg/Schoolstraat en is in 1861 in de nieuwe kerk bijgezet.

Het Maarschalkerweerd orgel is in 1908 gebouwd door fa. M. Maarschalkerweerd, het is een pneumatisch orgel en werd in twee kassen gebouwd om het glas-in-lood raam boven de ingang vrij te houden. De vrijstaande speeltafel staat dwars opgesteld naast de linker kas.

In de jaren 1976-1977 is het orgel grondig onder handen genomen door de fa. Jos Vermeulen uit Alkmaar.

De pastorie is in 1864 gebouwd, in neogotische stijl en is sinds 2001 een monument.


Contact

  • H.Liudgerparochie Noord-Groningen
    Postbus 21
    9980 AA Uithuizen
  • Uithuizen
    Hoofdstraat-West 83
    9981 AB Uithuizen
    Telefoon 0595 43 17 93